Herwonnen zelfvertrouwen Oost-Europa

Jan Buruma Pamflet, jaargang VII, No. XII, uitgegeven te Franeker, den 17. December 2017

Op de recente EU-top bleek dat de vluchtelingenproblematiek Europa eens te meer splijt. Het lijkt geen toeval dat de breuklijn min of meer parallel loopt met het voormalige IJzeren Gordijn. Polen, Hongarije en Tsjechië geven Brussel sinds enkele jaren stevig tegengas.

Federaal

De EU kan daar moeilijk mee omgaan. In tegenstelling tot de Verenigde Staten is Europa geen federale staat waar Brussel het laatste word heeft. Frans Timmermans, de Nederlandse vice voorzitter van de Europese Commissie, wil Polen en Hongarije voor de Europese rechter dagen of anders de landen hun stemrecht in de Europese Raad afnemen. Het is maar zeer de vraag of Warschau en Boedapest voor dergelijke dreigementen zwichten. Midden-Europa heeft haar zelfvertrouwen herwonnen.

Vreugde

Hoe anders was dat in 1989, toen het communisme in Oost-Europa viel. De wereld was uitzinnig van vreugde. Kapitalisme, markteconomie en democratie hadden, zo leek het, hun definitieve overwinning behaald. Brussel was er als de kippen bij om de landen van het voormalige Oostblok het lidmaatschap aan te bieden, zij het tegen een serie strenge voorwaarden. Polen legde haar economie een shock-therapie op, die geweldig goed werkte, Bulgarije had erg veel moeite het goede pad te vinden.

Juk

In 2004 werden acht voormalige communistische landen lid van de EU – Polen, Hongarije, Tsjechië, Slowakije, Slovenië, Estland, Letland en Litouwen. In 2007 volgden Bulgarije en Roemenië, in 2013 Kroatië. Ze waren decennialang onder Sovjet-juk geweest, toch zijn ze binnen één generatie bij de EU gekomen. Sommigen vinden dat veel te snel.

Denkfout

De “oude” EU heeft een cruciale denkfout gemaakt. Duitsland en Frankrijk, die van oudsher de Europese kar trekken, hebben een moderne, liberale economie. Het maatschappelijk denken sluit daarop aan. Polen en Hongarije hebben weliswaar een moderne economie, maar de landen zijn politiek en maatschappelijk conservatief. De parlementen weerspiegelen dat De Poolse FIS en de Hongaarse FIS hebben al enige jaren een absolute meerderheid in het nationale parlement. Stel dat de VVD 120 zetels in de Tweede Kamer zou hebben en 60 zetels in de Eerste Kamer, dan zouden de liberalen constitutioneel vrij spel hebben.

Meedoen

Het EU-lidmaatschap heeft de voormalige Oostbloklanden, ondanks de grote verschillen tussen bijvoorbeeld Polen en Bulgarije, terecht het gevoel gegeven dat ze weer helemaal meedoen. Brussel had verwacht dat Warschau en Boedapest het spel keurig netjes zouden meespelen. Met het herwonnen zelfvertrouwen van Midden-Europa valt dat echter flink tegen.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

“Me dunkt dat de “oude” EU, als in het klassieke Rome, de nieuwe lidstaten beschouwt als binnenvallende vandalen. In dat geval moet Brussel op haar tellen passen. Ze heeft zelf de Oost-Europese landen binnengeloodst. Het Romeinse machtsblok hield eeuwenlang stand, maar was niet opgewassen tegen de volksverhuizingen van rond het jaar 500.”

Joegoslavisch voorbeeld voor Pidgemont

Jan Buruma Pamflet, jaargang VII, No. VI, uitgegeven te Franeker, den 12, December 2017

De Catalaanse oud-leider Pidgemont heeft het allemaal niet erg slim aangepakt. In plaats van leider te zijn van een onafhankelijk Catalonië, is hij in ballingschap in België. Pidgemont had Rajoy’s furieuze reactie moeten voorzien.

Regio’s

Spanje heeft 17 autonome regio’s. Die hebben vergaande bevoegdheden, gebaseerd op de grondwet uit 1978, om separatisme tegen te gaan. De grondwet was een reactie op het dictatoriale bewind van Franco dat met diens dood in 1975 eindigde. Daarvoor kende Spanje een burgeroorlog (1936-1939), die soms een aanloop naar de Tweede Wereldoorlog wordt genoemd.

Democratie

Het Iberische land heeft nog maar 40 jaar ervaring met democratie. Dankzij de sociaaldemocraat Gonzalez werd Spanje in 1986 lid van de EU, tezamen met buurland Portgual dat zich in 1974 met de Anjerrevolutie van Salazar bevrijdde.

Tito

Pidgemont had naar Joegoslavië moeten kijken. Toen het communisme in Oost-Europa vreedzaam in 1989 in elkaar stortte, kon niemand voorzien dat het land van Tito in de jaren negentig door een burgeroorlog uiteen zou worden gereten.

Onafhankelijk

Misschien heeft de Catalaanse oud-leider juist wel naar dat afschrikwekkende voorbeeld gekeken. Als hij een onafhankelijk Catalonië wilde, had hij voorbereid moeten zijn op een oorlog. Maar heeft Catalonië een leger? Nee, dus dat hij in het geheim moeten opbouwen. En hij had de militaire afweging en analytische inschatting moeten maken of zijn leger het op had kunnen nemen tegen de Spaanse strijdkrachten.

Almachtig

Toen in Joegoslavië in 1990 de ooit zo almachtige communisten aan de kant werden geschoven, kregen in Servïë, Kroatië en Bosnië de nationalistische partijen het voor het zeggen. Hun leiders, Tudjman, Milosevic, Karadzic, Mladic en Izetbegovic hadden voor hun nationalistische idealen de gewapende strijd over. In werkelijkheid ging het om de macht, Volk en grondgebied was handig propagandamiddel. Ze stortten hun kersverse republieken in een nietsontziende strijd.

Afweging

Pidgemont heeft een andere afweging gemaakt. Daarmee is Spanje vrijwel zeker een burgeroorlog bespaard gebleven. De wonden van die uit de 20e eeuw en de pijn van de Franco-dictatuur zijn nog altijd vers. Maar nu zit de Catalaamse voormalige president als een verliezer in België. Dat kan nooit zijn bedoeling zijn geweest.

Barcelona

Van alle autonome regio’s is Catalonië veruit de meest in het in oog springende. Met de hoofdstad Barcelona en haar beroemde voetbalclub als trots uithangbord. Dat uithangsel heeft door Pidgemont’s ondoordachte acties flinke schade opgelopen.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

‘Welk een hevig politiek en militair tromgeroffel. Het is voorwaar alsof ik de Radetzky Marsch hoor. Dat was een frivole compositie van Strauss, doch ik geef de voorkeur aan het zesde vioolconcert van Paganini. De heer Pidgemont zou er wijs aan doen die rustgevende klanken tot zich te nemen.”