Opvallende Poolse keuze

Jan Buruma Pamflet, jaargang V, No. III, uitgegeven te Franeker, den 26, Mei 2015

Onlangs kozen de Polen de conservatief Andrzej Duda als nieuwe president. Het lijkt een merkwaardige keuze, die bovendien dwars tegen de verwachtingen in ging. Maar was het wel zo vreemd?

Vrij

In 1990, een jaar na de val van de Berlijnse Muur, werd Lech Walesa de eerste president van het vrije Polen. De anti-communisten hadden de wind mee, in Tsjechoslowakije werd voormalig dissident Václav Havel in 1989 president. Walesa was in 1980 de oprichter van Solidariteit, de eerste onafhankelijke vakbond in het toenmalige Oostblok.

Staatshoofd

Walesa viel tegen als staatshoofd. Het was dan ook niet gek dat de neo-communist Alexander Kwasniewski het in 1995 van de voormalige vakbondsleider overnam. Het was bovendien in een tijd dat de socialisten terugkwamen. In Bulgarije kwam de neo-communistische BSP weer aan de macht. De eerste golf van Ostalgie waaide door het voormalige Oostblok.

Belangrijk

In 2005 was de tegenstelling tussen pro- en anti-communist minder belangrijk. De conservatief Lech Kaczynski werd de nieuwe president. Hij paste perfect in het behoudende Poolse plaatje. Ierland en Polen zijn de twee meest behoudende katholieke naties in Europa. Hoewel de Ieren onlangs met hun keuze voor het homohuwelijk toonden dat de invloed van Rome daar kennelijk haar langste tijd gehad heeft.

Opvallend

Lech Kaczynski’s beleid was weinig opvallend. Het meest evident was dat zijn tweelingbroer Jaroslaw destijds premier was. Het werd wel “het Polen van de tweeling” genoemd. De Poolse president heeft, net als in veel andere Europese landen, weinig macht. De rol als “vader des vaderlands” lag Lech Kaczynski goed. Hij verongelukte, samen met andere leden van de Poolse elite, in 2010 in een mysterieus vliegtuigongeluk.

Conservatief

In dat jaar versloeg de liberaal Bronislaw Komorowski zijn conservatieve tegenstrever. Jaroslaw Kaczynski bij de presidentsverkiezingen. De opiniepeilers verwachtten in 2015 een tweede ambtstermijn, maar net als in Groot-Britannië zaten ze er flink naast.

Assertief

De recente verkiezingen werden gedomineerd door de assertieve Russische politiek. Het is begrijpelijk dat de conservatieve Polen voor de behoudende lijn kozen. Duda’s beleid is verwant aan dat van de nationalistische Hongaarse premier Orbán.

Voorop

Warschau is maatschappelijk conservatief, maar loopt politiek en economisch vaak voorop. In 1989 hadden ze de eerste niet-communistische regering, begin jaren negentig voerden ze als eerste voormalig Oostblokland een harde sanering door naar een markteconomie. En met Donald Tusk leverden ze in 2014 de eerste voorzitter van een EU-instelling uit één van de nieuwe lidstaten.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

“Polen is een merkwaardig land, belangrijk in het oosten, maar voor geheel Europa een medium positie. Datzelfde geldt voor de Poolse componist Chopin. Op en top Pools, doch temidden van grootheden zoals Mozart en Bach toch hooguit een primus inter pares“.

Midden-Europa terug van weggeweest

Jan Buruma Pamflet, jaargang V, No. III, uitgegeven te Franeker, den 24. Mei 2015

Met het recent verschenen boek van Groningse wetenschappers Perspectieven op Midden- en Oost-Europa, een gedeelde ruimte waar het verleden maar geen geschiedenis wordt is de regio Centraal-Europa terug van weggeweest.

Oostblok

Na de val van de Berlijnse Muur en het communisme in 1989 stond het voormalige Oostblok jaren in het brandpunt van de belangstelling, net zoals dat momenteel met de Arabische wereld het geval is.

Sovjet

In 2004 werden acht voormalige Sovjet-satellietstaten lid van de Europese Unie, de bekendste waren Polen, Hongarije en Tsjechië. In 2007 kwamen Bulgarije en Roemenië daar nog bij. Met het EU-lidmaatschap waren de vroegere communistische landen toch wat normaler geworden en de aandacht was in de afgelopen jaren afgenomen.

Westen

Begin jaren negentig leek dat ondenkbaar. Toen het communisme viel en het Westen het “andere Europa“ herontdekte door vakantie, zaken en familiebanden, was de verwarring compleet. Wat tot voor kort “Oost-Europa” was geweest, werd opeens “Centraal-Europa” of “Midden-Europa”. Maar je had ook nog “Zuid-Oost Europa” of “de Balkan”.

Begrippen

Temidden van die onduidelijke begrippen viel bovendien Tsjechoslowakije in 1993 in twee landen uiteen. En Joegoslavië was tussen 1991 en 1995 het toneel van een burgeroorlog. Polen, Hongarije en Tsjechië namen daar afstand van en maakten onderscheid tussen Midden-Europa en de Balkan.

Verwarring

Waarom al die verwarring? Churchill, Stalin en Roosevelt hadden Europa in 1945 in Jalta in twee stukken verdeeld – Oost en West. Jarenlang stond die tweedeling als een huis. In 1984 zette de Tsjechoslowaakse schrijver Milan Kundera in The tragedy of Central Europe vraagtekens bij die tweedeling. Toneelschrijver Václav Havel en de Hongaarse schrijver György Konrád hadden die visie midden jaren tachtig uitgewerkt. “Midden-Europees” stond volgens hen voor westerse waarden als humanistisch, democratisch en tolerant. Al het andere was Oost-Europees en Russisch. Na 1989 kwam die visie tot bloei en herontdekte het Westen Centraal- of Midden-Europa.

Lid

Is daarmee de kous af? Nee, dat lijkt maar zo. Een groot aantal landen van Midden- en Oost-Europa is anno 2011 lid van EU en NAVO en ontwikkelen zich tot kapitalistische democratieën naar westers model. Al hebben Bulgarije en Roemenië daar wel meer moeite mee dan Polen, Hongarije en Tsjechië. Toch lijkt de scheidslijn tussen enerzijds West- en anderzijds Centraal- en Oost-Europa langzaam maar zeker te vervagen.

Schijn

Maar de schijn bedriegt. De Europese integratie van de nieuwe lidstaten loopt moeizaam en bijvoorbeeld Poolse gastarbeiders hebben de nodige problemen in Nederland. In Polen zelf is de kloof tussen arm en rijk groot. De nostalgie groeit en sommigen betwijfelen of het EU-lidmaatschap wel zo’n goed idee was.

Gat

Nu pas wordt duidelijk dat “Jalta” een groot gat geslagen heeft. Aandacht voor de vrijheidsstrijd in de Arabische wereld is prima, maar vergeet het “nieuwe Europa“ niet.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

“Bij een dermate heuglijke gebeurtenis horen dito klassieke klanken, mij lijkt het derde Brandenburgse concert van Bach passend”. 

Macedonisch Watergate

Jan Buruma Pamflet, jaargang V, No, XII, uitgegeven te Franeker, den 19. Mei 2015

Sinds begin mei 2015 is het onrustig in Macedonië. Er waren gevechten in het stadje Kumanovo. In de recente geschiedenis ging het twee keer op het nippertje goed in de Balkanrepubliek. Is drie keer scheepsrecht?

Kwestie

De kwestie-Macedonië ontstond in 1878. De meeste Balkanlanden werden toen politiek onafhankelijk van het Turkse of Ottomaanse imperium. Maar voor Macedonië en Albanië werd destijds geen oplossing gevonden. In 1918 werd Macedonië verdeeld over drie landen – Bulgarije, Griekenland en een nieuw land – het koninkrijk van Serven, Kroaten en Slovenen. Dat heette vanaf 1929 Joegoslavië.

Vreedzaam

In 1991 hadden Slovenië en Macedonië zich vreedzaam afgescheiden uit het Joegoslavische federale staatsverband. De Serviërs maakten zich nauwelijks druk over de afscheiding van de noordelijkste resp. zuidelijkste deelstaat. Het ging de machthebbers in Belgrado om de Servische minderheden in andere republieken. In Slovenië en Macedonië woonden weinig Serviërs.

Minderheid

Maar in Macedonië is een grote Albanese minderheid. Hoewel er in het kliene Balkanland slechts twee miljoen mensen wonen, is het een mengelmoes – een “macédoine” – van volkeren. De Slavische Macedoniërs zijn met 65% veruit de grootste bevolkingsgroep, maar met 25% zijn de Albanezen een belangrijke minderheid. De overige 10% bestaat uit Turken, zigeuners, Serviërs en nog anderen.

Rechten

Omdat Macedonië ooit lid wil worden van de Europese Unie, moet de Albanese minderheid rechten krijgen. Net toen de burgeroorlogen van de jaren negentig in voormalig Joegoslavië afgelopen waren, dreigde een nieuw gewapend conflict. Ditmaal in Macedonië, tussen de Slavische Macedoniërs en de Albanezen.

Fouten

De EU had geleerd van de fouten van 1991, toen ze het oude Joegoslavië tegen en wil dank als eenheid wilde behouden. Het Westen wist middels het Akkoord van Ohrid in 2001 de vrede te bewaren. Belangrijk was daarbij een Albanese universiteit in Tetovo. De Nederlander Max van der Stoel speelde daarbij een belangrijke rol. Een faculteit is naar hem vernoemd.

Macht

De conservatieve Macedonische premier Gruevski is sinds 2006 aan de macht. Gesterkt door een serie achtereenvolgende verkiezingszeges voert hij een assertief buitenlands beleid, met name jegens Griekenland. Binnenlands ligt hij vaak overhoop met de oppositie over vermeende fraudeschandalen. Nu zou er zelfs sprake zijn van een afluisterschandaal. Maar niemand weet er het fijne van. Twee ministers zijn afgetreden, maar demonstranten in Skopje eisen het aftreden van Gruevski. Ze worden gesteund door oppositieleider Zaev. Hopelijk loopt het ook dit keer met een sisser af.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

“Dit zijn alles duistere machtsspelen, waarbij zelfs de mysterieuze dood van Mozart in 1791 verbleekt. Men moet na dergelijk somber nieuws hoognodig opvrolijken. Mijn keus zou daarvoor vallen op het derde Brandenburgse concert van Bach.”

Financierde Franz Jozef Strauss Oost-Duitsland?

Jan Buruma Pamflet, jaargang V, No. III, uitgegeven te Franeker, den 8. Mei 2015

Onlangs was het precies een eeuw geleden dat Franz Josef Strauss werd geboren. Wijlen de flamboyante Beierse premier paste moeizaam in Duitse regeringen, maar was in München helemaal op zijn plek. Duits onderzoek toont aan dat hij mogelijk jarenlang de DDR financierde.

Eigenzinnig

Op 6 september 1915 kwam hij ter wereld in een Beiers dorp. De eigenzinnige, zuidelijke deelstaat (Freistaat Bayern) is min of meer het Friesland van Duitsland. Strauss was een politiek dier, van 1961 tot zijn dood was hij voorzitter van de CSU. Dat is de Beierse zusterpartij van de CDU van Angela Merkel. De beide partijen heten in Duits politiek jargon “die Union”.

Koel

Strauss was jarenlang (1953-1969) minister in (federale) Duitse regeringen. Maar de koele West-Duitsers hadden moeite met de uitgesproken Beierse politicus. In 1978 werd hij minister-president van Beieren. De CSU heeft sinds 1945 vrijwel ononderbroken een absolute meerderheid in het deelstaatparlement. Als partijman in hart en nieren was Strauss helemaal op zijn plek in de Münchner poltieke arena.

Schandalen

Hij nam zelden een blad voor de mond, en werd achtervolgd door schandalen. Vandaag de dag zouden die hem misschien de politieke kop kosten, maar zowel in Bonn als in München kwam hij met veel zaken weg.

Onbekend

Toch had Strauss een onbekende kant. Gepokt en gemazeld in de West-Duitse politiek zocht hij in de jaren tachtig toenadering tot Oost-Duitsland, opmerkelijk voor een communistenhater. Het contact tussen de beide Duitslanden was jarenlang moeizaam. Pas in 1974 kwam er een West-Duitse ambassade in Oost-Berlijn, en een Oost-Duitse in Bonn. Dat mocht officieel niet zo heten, dus werd de gekunstelde term Ständige Vertretung (“permanente vertegenwoordiging”) in het leven geroepen. Daarna erkenden ook andere West-Europese landen de DDR.

Failliet

Oost-Duitsland was destijds financieel gezien nagenoeg failliet, de harde D-marken waren welkom, het rijke Beieren kon dat prima opbrengen. Waarom Strauss toenadering zocht tot het regime-Honecker, is niet duidelijk. Mogelijk was het wroeging op het establishment in Bonn, dat hem nooit zag zitten. Door zijn financiering kon hij Bonn indirect onder druk zetten. Het was typisch zo’n politiek spelletje, dat Strauss als geen ander beheerste.

Zakelijk

In 1988 overleed hij volkomen onverwacht. Een jaar later viel de Berlijnse Muur, een jaar daarna hield de DDR op te bestaan. De huidige Beierse (CSU-) premier Seehofer is veel zakelijker dan Strauss. Maar met de slogan Laptop und Lederhose blijft de Zuid-Duitse deelstaat een eigen(zinnige) koers varen.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn:

“Dot is een zeer grote verrassing, Ik ben geboren en getogen in Beieren, en heb in München jarenlang mijn vak mogen doceren. Iets dergelijks is mij evenwel nimmer ter ore gekomen. Me dunkt dat de krachtige klanken van de Radetzky Marsch van Strauss hier zeer wel bij passen, hoewel het mij persoonlijk iets te frivool is.”

Aanslag Zvornik toont zwakte Bosnië

Jan Buruma Pamflet, jaargang IV, No. V, uitgegeven te Franeker, den 3. Mei 2015

Op 28 april 2015 schoot een geradicaliseerde Moslim in het Bosnische stadje Zvornik een Servische politieman dood. De Moslim werd daarop zelf ook doodgeschoten. De wonden uit de jaren negentig worden daardoor weer opengereten.

Drina

Zvornik ligt in het noordoosten van Bosnië, aan de rivier de Drina, die de grens is met Servië. Het stadje is een symbolische plek voor een aanslag, in april 1992 zorgde een grensincident ervoor dat de Bosnische burgeroorlog (1992-1995) uitbrak.

Holbrooke

Onder leiding van de Amerikaanse topdiplomaat Richard Holbrooke, die afgezant was van president Bill Clinton, werd eind 1995 het Verdrag van Dayton gesloten. Daarmee kwam officieel een einde aan de Bosnische burgeroorlog. Het land werd verdeeld in twee stukken – de Servische Republiek en de Moslim-Kroatische Federatie. De grens tussen beide “entiteiten” loopt kriskras door het land. “Dayton” stelde een Hoge Vertegenwoordiger aan, die de broze vrede moest bewaken.

Kanten

Het verdrag kent twee ironische kanten. De eerste is de Servische Republiek. Daar wonen voornamelijk Bosnische Serviërs, in de ogen van het Westen destijds de grote boosdoeners. In april 1992 riepen zij hun eigen republiek uit. Het Westen erkende Bosnië wel, maar de Servische Republiek niet. De grenzen daarvan komen volgens het Verdrag van Dayton echter grotendeels overeen met die uit april 1992.

Ingewikkeld

De tweede ironische kant is dat Bosnië een heel ingewikkelde bestuursstructuur kreeg. Zo kregen beide entiteiten een parlement, president en regering. Maar dat gold ook voor het hele land, het zogeheten federale niveau. De bestuurlijke indeling van elke entiteit maakte het nog complexer. Het was al met al een verwarrend systeem, dat in het Joegoslavië van Tito (1892-1980) niet zou hebben misstaan. Terwijl nu juist dat Joegoslavië in die burgeroorlog uit elkaar gescheurd werd.

Twijfel

Twintig jaar later is de situatie twijfelachtig. Economisch gaat het niet goed. Bestuurlijk is het niet veel beter. De vrede is redelijk stabiel, maar het Verdrag van Dayton heeft een onbestuurbaar gedrocht opgeleverd. De Hoge Vertegenwoordiger moet de Bosnische bestuurders af en toe in het gareel houden.

Atmosfeer

In zo’n atmosfeer baart een aanslag als in Zvornik grote zorgen. De vader van de Moslim zou tijdens de burgeroorlog door Bosnisch-Servische strijdkrachten zijn vermoord. Het is bovendien jammer omdat de Bosnische Moslims doorgaans gematigd zijn. Twintig jaar lijkt lang geleden, maar op de Balkan lijkt een eeuw geleden soms als gister. Hopelijk is de aanslag in Zvornik geen voorbode voor een nieuwe Balkanoorlog.

Tot slot – de visie van professor Von Falckensteyn

“Het is voorwaar afschuwelijk, dat mensen elkaar zoiets aandoen. In een dermate gecompliceerde situatie, met zo’n broze vredesoorlog, zou elke burger zeer goed haar tellen moeten passen”